” و من آیاته خلق السموات و الأرض و اختلاف السنتکم و الوانکم إنّ فی ذلک لآیات للعالمین”
” إنّا خَلقناکم مِن ذکر ٍ و أنثی و جعلناکم شُعوباً و قبائل لتعارفوا إنّ أکرمکم عند الله أتقیکم”
سؤزوموزو قرآن کریمین بو آیه سیله باشلاییریق نئچین؟ بورادا بیر اؤنملی مسأله یه توخونولموشدور کی بیزیم بحثیمیزین اساس آنلاملاریندان بیریدیر. الله تعالی قرآن دا یئر و گؤیلرین یارانیشی ، اینسانلارین دیللری و بویالارینین چئشیدلیلیگینی اؤز آیه لریندن و نشانه لریندن بیلیب ، بویورور بونلاردا عالملر و دوشونجه لی آداملار اوچون بیر سیرا آیتلر واردیر.اینسانلارین دیللرینین مختلیف اولماسی ندن آللاهین نشانه سیدیر؟
بیلیریک کی الله هر نه یی اؤز آیه سی کیمی خاطیرلاتماز و بو آیه ده یارانیشین ان اهمیتلی و دقته لاییق بیر وارلیقدان سوز گئدیر.دونیامیزین هر یئری بیر باشقا بویادا، شکیلده و فورمادادیر.
طبیعته باخدیغیمیزدا هر یئر بیر شکیلده دیر. داغلاردان اورمانلاردان توتموش دنیزلره قدر هر بیری مختلیف کاراکترلر داشییرلار. بونو دئمک ایستیرم کی، اؤزه للیکلرین و دوغال کاراکترلرین چئشیدلی اولماسی طبیعتین اساس قانونلاریندان و ناموسلاریندان بیریدیر.
بو بحثی آچدیقدا ، اینسانلار باره سینده دانیشماق ایسته ییریک. بللی اولدوغو کیمی اینسانلاردا بو طبیعیتن بیر وارلیغی اولموش، اونون قوینوندا دونیایا گلیب، یاشاییب اولموشلر.
آنجاق دئیه بیله ریک اینسان اوغلو ، کائناتین ان شعورلو و دویغولو وارلیغیدیر. بئله لیکله ، اینسانلار طبیعتده اولالی انونلا قارشیلیقلی علاقه لرده اولموشلار یانی طبیعتدن هم بیر شئیلر آلمیش همده اونا تاثیر بوراخمیشلار.
سؤز یوخ کی، اینسان بیر اوستون دویغو و ادراکا مالیک اولدوغونا گؤره هر زامان طبیعته بوتون وارلیغیلا اوستون گلمک فیکرینده اولموش و او بیری وارلیقلارین گوجونون ائشیگینده اولان بیر سیرا اساس دگیشیکلیکر اوزونده یاراتمیشدیر.یانی اینساندا، اوزونو درک ائتمه دویغوسو، چوخ یوخاری اولدوغونا گؤره بوتون ائشیکده کی گوجلره و شرطلره باخمایاراق، اونلارین قارشیسیندا دورابیلمیشدیر.
آنجاق بشرده هامی جانلیلار و جانسیزلار کیمی ، بیر سیرا تمل کاراکتئرلرینی طبیعتدن آلمیشدیر. نئجه کی سوی یانی قان منسوبیتی، تیپولوژی باخیمیندان خصوصیتلری و سایر فیزیکی جنبه لری، طبیعتده دوزه لیب و اونا تحمیل اولور. بو دوغال کاراکتئرلر اینسانین سونراکی اؤزلوگونده و شخصیتینده اساس رول اویناییر.
بونا باخمایاراق کی، اینسان اؤز اراده سی و عقلی توسطو ایله چوخ شئیلری دگیشدیرر و یا آرتیریب اسگیلدر. مثلأ اینسانین فیزیکی باخیمدان اؤز بدنینی گلیشدیره بیلر و یا …بیر دوغال قایدا اولاراق، اینسانلارین دیللریده اونلارین موختلیف یئرلرده یاشادیقلاری کیمی، چئشیدلی اولموشدور.
موختلیف دیللر سانکی بیر گوزگو کیمی او دیلده دانیشانلارین خصوصیتلری و و یاشادیقلاری موحیطلرین نئجه لیگین اؤزونده عکس ائتمکده دیر. بیر دیلده دانیشان آداملارین، هانسی سیاسی ، اجتماعی، اقتصادی و مدنی دوروملاردا اولدوقلارینی ، هانسی مذهبی سیستمه ایناندیقلارینی ، او بیری قونشو ملتلرله نئجه علاقه لندیکلرینی و ها بئله یاشایییش طرزلرینی اونلارین دیلی تام بیر اؤورنک اولاراق، اؤزونده گؤستره بیلر.
طبیعیدیر کی، بیر ملتین دیلی، اونون تاریخی وارلیغینین سورکلیلیگی ایله علاقع داردیر. بوتون تاریخ بویو ، او ملتین هانسی حادثه لری آرخادا قویدوغو، گونلری خوشلوقلا یا دا کدرله یاناشی اولماسی اونلارین دوغال اولاراق دونیا گؤروشلرینده و بوتون دوشونجه لری و ادراکلاریندا تأثیر بوراخمیش و بو تأثیر ایسه، اؤزونو دیلده چوخ یاخشی عکس ائتدیرمیشدیر.
بشر ایلکین بیر فونکسیون اولاراق دیلدن یالنیز اؤز تایلاری ایله دانیشیب رابطه قویماق اوزره فایدالانمیشدیر. دیلین یارانیش پروسئسینه باخارساق ، دیللر اؤنجه بیر ساده هئجالاردان عبارت اولارکن، داها سونرالار گلیشیب قول بوداق آچمیشدیر.
اینسانلارین احتیاجی چوخالدیقجا و ذهنلری گلیشدیکجه، دیلده او احتیاجلارا جواب وئرمک اوچون اویغونلاشمیشدیر. داها سونرالار توپلوملاردا امک بؤلومو تشکیلاتلاندیقجا، و شهرلر ایجاد اولمایا باشلایینجا، اینجه صنعت بؤیودو و اونون ساحه لری ده آرتمایا باشلادی.
اینجه صنعتین بیر اساس و تمل وسیله سی اولاراق، دیل ده هم باشقا اینجه صنعت قوللاری توسطو ایله همده اؤزلوگونده بیر مهم وسیله کیمی فایدالانیلدی. دیل اینجه صنعت ساحه سینه گیررکن داها گئنیشلندی و داها اجتماعی قاتلارین دا دیللری بیر بیریندن آیریلماغا باشلادی.
آذربایجان تورکجه سی ایسه ، دونیانین بو زامان زامان گلیشمیش دیللریندن بیریدیر. معلوم اولدوغو کیمی ، آذربایجان تورکجه سی تورکجه دیللر قروپونون باتی یا همان غرب قولوندان حسابلانیر.
بیز بورادا اونون اؤزل کاراکتئرلری حاققیندا دانیشماق استه میریک. آنجاق کئچمیش شوونیست پهلوی رژیمی زامانیندا ، بیزیم آذربایجان تورکجه میزی بیر لهجه کیمی ثبوتا یئتیرمک ایسته ینلر چوخ اولموشدور.
کسروی کیمی دینسیز بیر چوخ یازیچیلار، آذربایجانین قدیم دیلینین ” آذری” کیمی قوندارما و ساختا بیر دیل وجودوندا خلاصه ائدیب، گویا بو لهجه نین پهلوی شیوه سیندن آیریلیب، موغوللارین تؤر-تؤکونتوسو کیمی اولدوغونو گؤسترمگه چالیشدیلار.
نئجه کی، بیلدیگیمیز کیمی، رسمی حکومتین طرفدارلیق ائتدیگی بیر دوشونجه نین آردیجیللاری، داها چوخ یالتاقلیق ائتمک اوزره یاناشی، هانسی دوشونجه حکومت طرفیندن یاییلیرسا، اونون سیاسی مقصدلری داشیماسی ایله برابریایماغا چالیشدیقلاری بللیدیر.
البته بیز بورادا ، پهلوی رژیمینین رسمی یازیچیلارینین یازیلارینی نقد ائتمک مقامیندا دگیلیک. هر حالدا ، رضا شاه، ایرانین سیاسی حاکمیتینی الینه آلدیقدا، اروپا اؤلکه لرینده، 17و 18 نجی یوز ایللرده اؤنه سورولن میللی حاکمیت و میللی دؤولتلر مسأله سی ، ایراندا اساس بیر سورغو کیمی اؤزون بیر قاباریق شکیلده، گؤسترمکده ایدی.
حکومت تشکیلاتی، ایران سرحدلری ایچینده، بو موختلیف دیللی طایفالار و قوملار ایچینده، بیر سیاسی حاکمیت قورماق و ثابتلشدیرمک اوچون، “فارس” دیلی بیر عمومی لشدیریجی آنلام کیمی دوشونوولوپ، اونون ایرانین هر یئرینده یایدیریلماسی هدفی اؤن پلانا قویولدو.
طبیعی اولاراق، ایرانین فارس اولمایان حیصه لری، بو تئورینین اره لی سورولمه سیندن سیخینتییا دوشدولر. بو آرادا آذربایجان بیر اؤنملی دوروما مالیک ایدی. یانی ایراندا، فارس دیلیندن تام شکیلده آیری اولان و اونون بیر لهجه سی اولمایان دیللردن بیری آذربایجان دیلیدیر.
بیر حالدا کی، آذربایجان تورکجه سینی دانیشانلار ایسه، بو اؤلکه ده گؤزه گلیم بیر شکیلده چوخدورلار. خصوصیله قئید ائتمه لییک کی، میللت حاققیندا، دونیادا ایکی تئوری ایره لی سورولموشدور: 1
- بیرینجی آلمان دوشونورلرین نظری سی کی، سوی ( نژاد) عنصرونا دایانمیشدیر و بیر میللتی سویداش اینسانلاردان اولوشدوغونا اینانیرلار. 2- ایکینجیسی فرانسه عالیملرینین نظریه سی کی، اورتاق دیل، تاریخ، قدر و مدنیتی نی میللتین قورولوش عاملی اولاراق بیلدیریرلر.
ایلک تئورییه دقت ائتدیگیمیزده، اینسان سویونون تاریخ بویو چوخ گئنیش بیر شکیلده بیر بیرینه قاریشدیغینی گؤروپ ، چوخ چتین بیر حالدا چیلخا سوی تاپابیله جگیمیز بللیدیر.
آمما ایکینجی نظریه، اینسان وارلیغینین ثانوی، ارادی و اکتسابی جنبه لر و خصوصیتلرینه یاناشدیغینا گؤره، داها چوخ گووه نیرلیدیر. هر حالدا دیل بیرلیگی ، ایراندا میللتین قورولوشونا گؤره تمل عنصرلاردان بیری اولاراق سئچیلدی و هدفین گئرچکلشدیریلمه سی اوغروندا، چوخ کسگین سیاستلر یورودولدو.
بوندان سونرا آذربایجانین مدنی حیاتی بیر چوخ سیخینتیلار و اوزونتولره معروض قالدی:فارس دیلی دئدیگیمیز کیمی، تمل عنصر اولاراق ، فارس شوونیسمی کؤکلنمه یه باشلادی. بو تئورییه گؤره، ” شوونیستلر، ایران وطنداشلیغین، فارس اولماقلا برابر گؤردولر”.
یانی فارس اولمایان هر کس ، ایران وطنداشی اولا بیلمزایدی. پهلوی رژیمی ایشچیلری، آذربایجان سورونونو حل ائتمک اوچون یا اونو آرادان آپاریپ محو ائتمه لی ایدیلر کی، بو اولان ایش دگییلدی. یا دا کی، آذربایجانی هر نه باهاسینا اولورسا اولسون، فارسلاشدیرمالی ایدیلر.
بونون اوغروندا هم دانیشدیغی دیلی آرادان قالدیریپ فارسلاشدیرمالی همده بونون یئترسیز اولدوغونا گؤره، آذربایجانلیلارا بونو دوشوندورمه لی ایدیلر کی : سیزین تاریخی کیملیگینیز، تورک اولاراق گلیشمه ییب، بلکه سیز فارس دیلینین لهجه لریندن بیرینه صاحیب اولموشسوونوزدور.
بللی دیر کی، پهلوی رژیمینین آذربایجان تاریخی حاققیندا گئنیش بویورقان اولاراق ایره لی سوردوگو نظریه لر و بو تئوری لری گودن عالیم دئییلن اینسانلار، ایستر ایستمز بیر سیاسی هدف داشییردیلار. دکتر محمود افشارموقوفه سی، عنایت ا… رضا، کسروی، دکتر جواد شیخ الاسلامی، ذبیح ا… صفا و سایره محققلرین امگی یالنیز بونا صرف اولونوردو کی، آذربایجانا اونون فارس کؤکو اوستونده دایاندیغینی آنلاتسینلار.
چوخلو عالیملر بیله رکدن یا دا بیلمه یه رک بو سیاسی هدفلرین گئرچکلشمه سی اوغروندا، آپاریلان پروسه یه قاریشدیلار
) نئجه کی من اؤزوم اؤیرنجی ایکن دوکتور جواد شیخ الاسلامی ایله دیرک گوروشدوم. اونا تورک اوشاقلارینین فارس عاییله رینده بویودولمه سی حاققیندا یازدیغی مطلبلر حاققیندا سوروشدوم و اؤزو بئله سؤیلدی کی: او زامان بیز بئله یازمالییدیق.! اوستاد منیم تحصیلاتیمی قوتاریرکن اللهین رحمتینه قووشدو )
بو گئنیش پروسه ده آذربایجان تورکجه سی ، بیر مستقل دیل کیمی دگیل، لهجه اولاراق و اونا منسوب ادبیات، موسیقی و اینجه صنعت قوللاری ایسه، اصطلاحجا بیله رکدن ” محلی” آدلاندیریلدی.
بو بیر اساسسیز سؤزدور کی، ایندی ده وار آغیزلارا دوشموش و هابئله کتابلاردا ، گونده لیکلرده و باشقا یازیلاردا یازیلماقدادیر.
آنجاق بونون ندنلیگینه دقت یئتیرمک یاخشی اولاردی. بیر مستقل دیل دئدیگیمیزده، اونا منسوب بوتون مدنیت، کولتور و اینجه صنعتی بیرجه اولاراق بیر واحد اؤزگور سیستم کیمی نظره آلیریق و بو بیر توپلومون میللت فورماسیندا آرایا گلدیگینه سبب اولور.
میللت دئدیگیمیزده ده بیر سیاسی معنا چالاری قصد ائدیریک. یانی میللت سؤزو بیر سیاسی آنلاما مالیکدیر و چاغداش دؤولتلر (Nation States) آپاراتینین اساس اوچلوک تمللریندن بیری اولموشدور.
آنجاق آذربایجانین دیل، مدنیت و کولتورونو “محلی” ساندیقدا، بو اصطلاحجا اونو بیر جزئی کولتور( خرده فرهنگ) کیمی قارشیلاییب بو حالدا بؤیوک بیر عمومی لشدیریجی کولتور آلتیندا یئرلشدیریله بیلر.
نه اولسون کی، پهلوی شوونیستلری، یارانیشدا اولان و الله تعالی قویدوغو بیر دوغال قایدانی دوشونمک ایسته مه دیلر کی، اینسانلارین تنوعو و چئشیدلیلیگی او جومله دن دیل اختلافی ندنسیز و اؤز ؤزونه اوز وئرن بیر واقعه اولمامیشدیر.
نئجه کی اگر بیز بویوک اللهین بوتون کائناتی حکمت و تدبیر ایله یاراتماسینا اینانیرساق، بو سیستمده غایتسیز و سونسوز بیر ایش اولابیلمز. یانی تورکجه ده بوتون مخلوقات کیمی اؤز باشینا و ندنسیز یارانماییب کی، ائله سینه ده آرادان گئتسین!
بونودا بیلیریک کی، بیر مخلوق، یارانیش مئکانیزماسیندا ذاتی جزء اولدوقجا، اونونلا باش باشا قویوب دؤیوشمک اولماز. بو ذاتأ بیر عبث ایشدیر و تاریخ بویونجا دا منطق سیز و فیکیر سیز آداملارین ایشی اولموشدور.
قرآن کریم اینسانلارین یالنیز تقوا ایله بیری بیرینه اوستون اولماسینی قئید ائدیر. بو او دئمکدیر کی، اینسانلار بیر بیری ایله یاشادیقدا، باشقا بیر شئیله اوستونلوک قازانا بیلمزلر.
بیر یئرده یاشاماق، بو ایشده مشارکت ائدنلرین بیر بیرینین وارلیغیندا و کیملیگینده تمل رول اوینایان کاراکتئرلرین تحمیل اولونماسی ایله یوروملانیرسا، بو، دوغال قایدالارا آیاق قویماق و اونلاری نقض ائتمک دئمکدیر.
گؤزوموزون اؤنونده رحمتلی حضرت امام خمینی نینده اؤن گؤردوگو کیمی دیزه چؤکموش سووئتلر اتفاقی تام بیر اؤرنکدیر. بونا گؤره کی، او حکومتده ده اینسانین طبیعی احتیاجلاری دقت دایره سیندن اوزاق قالدی.
بیزیم اینانجیمیزا گؤره ، اینسانلار قارداش کیمی بیر بیرلرینین یانیندا یاشایا بیلرلر؛ آمما بو قارشیلیقلی علاقه لر، قارشیلیقلی حؤرمت و سایغی ایله مئیدانا گلیر.
هر هانسی بیر طرف، اؤز خصوصیتلرینی او بیریسینین بوینونا قویماق ایسترسه، ضد طبیعی بیر ایش گؤرموش و زامانلا محو اولمالیدیر چونکو بیر طبیعی قانونلا اوز اوزه دورماق ایسته ییر.
معروضه نین اولینده قئید ائتدیگیمیز کیمی ، بونا گؤره دیر کی، اولو تانری دیل اختلافین اؤزونون بیر آیه سی کیمی بیلدیرمک ایسته ییر. آذربایجان خالقی ، تاریخ بویونجا بیر میللت کیمی فورمالاشمیشدیر. اونون دیلی، موسیقیسی، ادبیاتی و مدنیتی زامان- زامان توپلومسال و اجتماعی و اقتصادی دگیشیکلیکلرله بو گونه قدر گلیشمیش و اؤز یاخین و قونشو خالقلاردان ، اونلارین دیل و مدنیتیندن بورج آلارکن ، اؤزوده بورج وئرمیشدیر.
عینی حالدا ، بونلارین هامیسیندان آیری چیزگی لرله ، اؤزگور بیر وارلیغینی یارادیپ، قوروموشدور. ان شاء الله هامیمیز میللیتین نه اولدوغونو تکجه اصیل قایناغیمیز اولان قرآن کریمدن آنلاریق.
میللیت یارانیشدا اولان و ذاتی بیر مفهومدور ، آمما اونو بومی و یئرل اولاراق قاورامالییق. اؤزه للیکله قرآن-ی – کریمده گلدیگی کیمی اونو یارانیشین بیر تملی کیمی آلیپ، گلیشدیرمه لییک.
سون- سهند اولوتورک
